De eeuwenlang dominante vervangingstheologie ziet in Het Nieuwe Verbond via Jezus Christus (gezalfde, Messias) een vervanging van het Oude Verbond via De Wet. Daarin wordt de christelijke kerk vervolgens het nieuwe (spirituele) Israël. 

Oude Verbond-gebruiken als besnijdenis en spijswetten werden over boord gezet voor eenvoudiger conversie van niet-Joden door bekeerde Joden. De bron van die theologie ligt bij de bekeerde zeloot Saulus. In Handelingen 13 verandert hij geruisloos in Paulus, na prediking als gelovige Jood in de Synagoge van Antiochië.

Bij Protestanten en Katholieken zou die Vervangingstheologie pas na de Tweede Wereldoorlog over boord gaan. De Joodse historicus Jules Isaac speelde bij vervanging tot vervullingstheologie een doorslaggevende rol. 

Vervanging of Vervulling
Tot afgelopen eeuw was de Vervangingstheologie dominant in het christendom. Een variant op de vervangingstheologie kun je hierboven nog zien bij Father Spyridon, een Amerikaanse orthodoxe christen. Die stelt dat het Judaïsme met haar “blasfemische Talmoed” niet deelt in het Nieuwe Verbond.

Omdat er alleen een Verbond is via Jezus. Rechtvaardiging voor die positie valt in het Nieuwe Testament te vinden. Neem bijvoorbeeld Handelingen 13 waarin Paulus predikt in de synagoge in Antiochië. Hier mag hij tot zijn Joodse broeders preken als gelovige Jood, en uitleggen waarom Jezus de vervulling is van wet en profeten.

37maar Hij Die God opgewekt heeft, heeft geen ontbinding gezien. (verwijzing naar Psalm 16:10 over ‘Uw Heilige zal geen ontbinding zien)

38Laat het u dan bekend zijn, mannenbroeders, dat door Hem aan u vergeving van de zonden verkondigd wordt
39en dat ieder die gelooft, door Hem gerechtvaardigd wordt van alles waarvan u door de wet van Mozes niet gerechtvaardigd kon worden.

Voorzegging van afwijzing?
Oftewel, De Wet en de Thora veroordelen je maar redden je niet. Dan volgt een waarschuwing door Paulus, waarin hij verwijst naar Jesaja 28. Daarin vertelt de profeet over dronken priesters en geestelijk leiders in Jeruzalem, die de straf van God ontvangen omdat ze weigerden te luisteren.

40Pas dan op dat u niet overkomt wat er gezegd is in de profeten:
41Zie, verachters, verwonder u en verdwijn, want Ik verricht een werk in uw dagen, een werk dat u niet zult geloven als iemand het u vertelt.

Paulus stelt dus, dat de mensen die nu Jezus niet willen aannemen tot die club horen. Vervolgens maakt Handelingen 13 duidelijk dat er Joodse bekeerlingen volgen. Maar ook dat ‘de heidenen’ (niet-joden) door de boodschap van Paulus geraakt worden.

42En toen de Joden weggegaan waren uit de synagoge, drongen de heidenen erop aan dat op de volgende sabbat dezelfde woorden tot hen gesproken zouden worden.
43En toen de synagoge uitgegaan was, volgden velen van de Joden en van de godvrezende proselieten Paulus en Barnabas. Die spraken tot hen en spoorden hen aan om bij de genade van God te blijven.

“De Joden met afgunst vervuld”
Maar dan verhaalt Handelingen duidelijk dat ‘de Joden met afgunst vervuld’ raakten, en Paulus gingen lasteren.

44En op de volgende sabbat kwam bijna heel de stad samen om het Woord van God te horen.
45Maar toen de Joden de menigten zagen, werden zij met afgunst vervuld en spraken tegen wat er door Paulus gezegd werd; zij spraken niet alleen tegen, maar lasterden ook.

Vervolgens legt Paulus uit waarom hij zich in zijn boodschap ook richt tot niet-Joden.

46Maar Paulus en Barnabas zeiden vrijmoedig: Het was nodig dat het Woord van God eerst tot u gesproken zou worden, maar aangezien u het verwerpt en uzelf het eeuwige leven niet waard oordeelt, zie, wij wenden ons tot de heidenen.
47Zo immers heeft de Heere ons geboden (aan de Joden in Jesaja 42 RZ): Ik heb u tot een licht voor de heidenen gesteld, opdat u tot zaligheid zou zijn tot aan het uiterste van de aarde.

Vervangingstheologie vervangen voor Vervullingstheologie
Paulus verwijst hier naar Jesaja 42, om zijn punt te maken. Er wordt hier over een collectief ‘De Joden’ gesproken, dat vaak werd geïnterpreteerd als ‘het gehele Joodse volk’. En zo zijn er vele passages, die als interpretatie gebruikt kunnen worden voor vervangingstheologie.

Je moet volgens Paulus die Messias aannemen (Christus in het Grieks) en luisteren (en niet het advies de wind in slaan, ‘een werk dat u niet zult geloven’) Anders mis je de boot van het Nieuwe Verbond.

Hoe het ook zij, de Christelijke Kerk zou tot 1945 grotendeels vasthouden aan de vervangingstheologie.

De Roomse kerk zette de Vervangingstheologie bij het Tweede Vaticaans Concilie (11 oktober 1962 tot 8 december 1965) over boord. Dat gebeurde via de Encycliek Nostra Aetate (1965) van de Jezuiët Augustin Bea.

Bij orthodox protestantse groeperingen-zoals op Urk- regeert ook dat zogenaamde Post Supersessionisme. Die stroming kreeg bij Gereformeerde Gemeente-kerken sinds de jaren ’60 afgelopen eeuw voet aan de grond. Tegelijk dus met de katholieken bij het Tweede Vaticaanse Concilie.

Het Nieuwe Verbond werd daarin een vervulling van het Oude maar niet een afschaffing. De Joden zouden met de Thora nog steeds deel hebben in het Verbond, naast de kerk. Vervullingstheologie en “Post-Suppersessesionisme” is dus een nieuwere stroming dan het oude christelijk gedachtegoed sinds de fundering van de kerk.

Vervanging vervangingstheologie onder Joodse druk
De vervanging van vervangingstheologie heeft een politieke oorzaak. In 1946 werd de International Council of Christians and Jews, opgericht in 1946 voor dialoog tussen beide gezindten. De christenen waren door de Joden beschuldigd dat zij met hun vervangingstheologie de rechtvaardiging voor de Holocaust hadden geleverd en eeuwen vervolging.

De protagonist van dat idee was de Frans-Joodse historicus Jules Isaac, waarvan in Nederland een stichting bestaat. Die bestudeerde het Nieuwe Testament, en verwierp op basis van zijn studie de eeuwenoude vervangingstheologie.

Dat deed hij in het pamflet ‘Jezus en Israel’. In 18 punten riep hij de christelijke kerk op haar theologisch onderwijs te wijzigen. De eerste  twee luiden:

Christian teaching worthy of the name should

1. give all Christians at least an elementary knowledge of the Old Testament; stress the fact that the Old Testament, essentially Semitic – in form and substance – was the Holy Scripture of the Jews before becoming the Holy Scripture of Christians;

2. recall that a large part of Christian liturgy is borrowed from it, and that the Old Testament, the work of Jewish genius (enlightened by God), has been to our own day a perennial source of inspiration to Christian thought, literature and art;

Niet collectief als Volk verantwoordelijk voor moord op Jezus
Isaac benadrukte vooral hoe Joods Jezus was. En dat de Joden de eersten waren die het geloof in de Ene God verspreiden, en dat de Apostelen ook Joods waren. Isaac maakte een duidelijke scheiding tussen bepaalde Joodse leiders (die hij als een ‘oligarchie’ onder Romeins gezag bestempelt) en het gehele Joodse volk als zodanig.

Het hele volk kun je dus niet verantwoordelijk stellen voor de Godsmoord (het Persoon-onderdeel van God), dus dat álle Joden Christusmoordenaars zijn (punt 14)

take care above all not to make the current and traditional assertion that the Jewish people committed the inexpiable crime of decide, and that they took total responsibility on themselves as a whole; (“zijn bloed kome over ons en onze kinderen” van de menigte in Mattheüs 27; 25) take care to avoid such an assertion not only because it is poisonous, generating hatred and crime, but also because it is radically false;

Daarop organiseerde Isaac in 1947 de Conferentie van Seelisberg, ook Internationale Noodconferentie over Antisemitisme genoemd. Daar namen 28 Joden aan deel. Verder namen er 23 protestanten deel, onder wie de Amerikaanse voorzitter van de conferentie, Willard Goslin en negen katholieken.

Isaac inspireerde Bea voor Nostra Aetate
Na de conferentie werden de Tien punten van Seelisberg gepubliceerd, als samenvatting van Isaac’s 18 punten. Met die punten als aanzet werd dus de Vervangingstheologie vervangen in Protestantse kringen. Rome haperde eerst, tot Augustin Bea met Nostra Aetate kwam. (1965)

Maar…Volgens het World Jewish Congres was het eigenlijk Jules Isaac, die via zijn 18 punten de aanzet gaf tot die encycliek. Isaac zou Bea’s inspirator zijn geweest.

This memorandum, and the years of efforts by Riegner, Isaac, and other prominent Jewish activists, indeed led the Second Vatican Council to include in its Nostra Aetate of October 28, 1965 a revolutionary declaration that the Catholic Church “decries hatred, persecutions, displays of antisemitism, directed against Jews at any time and by anyone.”

Isaac zou op 13 juni 1960 al een ontmoeting met de Paus hebben. Hij werd ondersteund door latere directeur van het World Jewish Congres, Gerhard Riegner. Die zag een opening voor erkenning door het Vaticaan van de Staat Israël. Dat zou uiteindelijk pas in 1993 gebeuren. Maar het gebeurde.

De orthodox-christelijke kerk (de Griekse patriarch in Jeruzalem)hanteert nog wel steeds de visie dat De Kerk het Nieuwe Israël is, vervanger van het oude verbond. Zij hebben ook Israël niet formeel erkend als Staat. Hun argument daarbij in 1964, was dat zo hun missie om Arabieren te bekeren onmogelijk zou worden.

• Stak je hier wat van op, dat je eerder nog niet wist? Doe dan een duit in de collectezak van Interessante Tijden

Donatie bedrag:

€

Doneren