Het is vakantietijd en we hebben wel genoeg geschreven hoe corrupt de menselijke wereld in elkaar steekt. Dus graven we vandaag de StrijdT-Bijbel ‘Liever dood dan Slaaf’ op, ons Friese Biertafelboek als fotografische reisgids door de Friese Ziel, uit de Zeeklei getrokken.

We stippelen vandaag route 1 uit, door Westergo, van 100 kilometer , die je in een dag kan doen langs de fotolocaties. Juist in de Oogstmaand krijg je dan het goede gevoel bij wat mij de ogen deed openen. Nadat ik vroeger nooit meer zag dan ‘saaie weilanden’, maar plots in 4D ging zien en de historie in het Land leerde lezen.

Onmisbaar, een goede gedetailleerde landkaart
Vier assen van Friese exploratie lopen door de kern van Liever dood dan Slaaf:

1. De Westergo-route vanaf het Wad zuidoostwaarts via de oude slaperdijken als de Slachte, en weer noordwaarts via de Hegedyk omhoog naar het Bildt tot de Westhoekkwelder
2. De Oostergo-Route langs terpen boven de Dokummer Ee, het kronkelende Dokkumer diep en de Zuider Ee tot aan de Dokkumer Nieuwe Zijlen (blz 26), de Lauwers als Oostgrens
3. Hunsingo/Fivelgo, de Friese gebieden ten oosten van de Lauwers die nu abusievelijk ‘Groningen’ genoemd worden. De entiteit Groningen erkennen we hier niet.
4. Buiten Nederlandse exploraties naar Ost Friesland, de Upstalsboom, Noord Friesland en de Noord Friese eilanden tot in Denemarken, met excursie naar Helgoland.

Als detour moet je natuurlijk het Leaver dea as Slaef monument bezoeken op It Reade Klif (blz 70, 90, 93, 95)

Voor een goede exploratie heb je een gedetailleerde papieren landkaart nodig, waarin je de landschapspatronen herkent. Ik gebruikte steeds de Bosatlas van Fryslan.

De Westergo Route
Vandaag route 1, de Westergo-Route, die je perfect beleeft in de oogsttijd Augustus.Voor sportieve wandelaars is de route van Wad tot aan Raerd aan de vroegere Middelzee (nu de Zwette), veertig kilometer, in een dag te doen. Dat gebeurt vierjaarlijks officieel in de Slachte-marathon. Maar je kunt ‘m ook zeker per fiets, motorfiets of toerauto rijden, uitstappen bij de mooie plekjes, zodat je hem afmaakt tot je weer bij de kust uitkomt.

Bij Raerd bevond zich de monding van de Boorne (174,175,176,177) toen dat nog een vissersdorp was aan zee. Dat riviertje heet daar de Moezel, en sneuvelt roemloos op een duiker in het dorp. Van belang is dat je hier op de Zwette stuit (blz 168), de grens tussen Westergo en Oostergo, bedding van de oude Middelzee.

De Boorne (Bron) is de oerrivier van Friesland, die begint in de buurt van Bakkeveen, plots, afgekapt door vroegere veenvergraving en ruilverkaveling. Het is de Friese B, ons antwoord op de Drentse Aa. De Boorne ondergaat in haar loop van vijftig kilometer vijf naamsveranderingen, via plaatsjes als Oldeboarn, Akkrum en Irnsum.

Zijn oermonding in zee lag bij Hoptille, tussen de terp van Rewert (blz 220) en Hilaard (blz 272)

Bij het brugje over de Hilaardervaart sprongen Afke en Ik tussen de Pompeblêden om de omslagfoto te maken. De plekken zijn een waardevolle detour, wil je het oergevoel van de Friese Zeeklei vatten

De Westergo-Route
De Slachtedyk loopt van de Waddenzeedijk naar de oude Middelzeedijk. Hier rijd je al kronkelend over deze slaperdijk door het duizenden jaren oude Friese kleiland met terpen en zadeldakjes.

Je start vanaf de kust tussen Oosterbierum en Seksbierum (foto’s blz 306, 309), tot je de Seksbierumervaart bereikt. (blz 44), een oude Riet, dus zeearm waarop wij vroeger leerden schaatsen via de terpdorpjes Boer (45), Ried en haar monding bij Berlicum in de vroegere Middelzee, aan de Hegedyk.

Bij Getswerdersyl moet je een detour maken, om bij Kiesterzijl de draad van de Slachte op te pakken. Je rijdt dan richting Wynaldum, de plaats waar de zevende-eeuwse Fibula is gevonden. Vlak voor het buurtschap Foarryp sla je links af, om onder de A31 door te steken, over de Miedleane naar Herbaijum.

Bij Kiesterzijl vind je de brug over het Van Harinxmakanaal, en je hebt de Slachte dan weer te pakken.

Via terpdorpje Achlum moet je als automobilist over de Hitzumerweg door het terpgehucht Hitzum. Vervolgens sla bij Ora et Labora rechts af de Lollumerweg op tot je het spoor van de Slachte weer vindt, steeds met de kerkspits van Tzum (blz 86,87) aan je linkerzijde.

Fietsers en wandelaars kunnen in Achlum langs de Achlumervaart blijven lopen over de Slachte tot ze het zelfde spoor oppakken. Vervolgens kronkel je langs Great Tolsum (blz 85)naar buurtschap de Swarte Beijen, tot je de Bolswardervaart oversteekt via de Slachtebrug bij Wommels. (blz 305)

Ben je met de auto, dan zul je even via Wommels moeten omrijden om bij Great Tellens (blz 25), de draad van de Slachte weer op te pikken.

Want de Slachtebrug kun je alleen met de fiets of motor nemen. Dan kom je uit bij de Kliuw (blz 336-337) aan de Middelzeedijk.

Hier kom je op locatie waar aan de “Ooldeclooster’ (blz 338-339)de Abdij van Bloemkamp stond. Vervolgens pak je de draad van de Slachte op, en je maakt bij Jeroen op Camping de Finne in Reahûs een pitstop om een StrijdT-bier te drinken.

Van Reahûs af passeer je over de Slachte het magnifieke zadeldakgehucht Lytsewierum (268) en je buigt de kronkelige dijk af – met zicht op Britsum en haar tufstenen Godshuis- (blz 37,78, 282) richting de al even magnifieke zadeldak van Boazum. (blz 256)

In plaats van de oude bedding van de Middelzee naar Raerd te doorkruisen, rijd je langs de oude Middelzee- nu de Zwette (blz 166-168)- omhoog via de Hegedyk (blz 22, 83) langs het Mont Saint Michel van de Friese Zeeklei, de Alde Toer bij Easterwierum (blz 74,75,76,77) machtig in alle seizoenen.

Dat is het scharnierpunt van het Oude Middelzeeland, waarna je via dorpjes als Weidum (275), Jorwerd (blz 24, 64, 180), Bears (blz 30) noordwaarts rijdt naar Boksum.

Dit is de kern van het resterende Friese weidevogelland, zoals dat in mijn jeugd nog overal normaal was, voordat hyperintensivering en predatie alle vogels uitroeiden. Een aardige detour is het dorpje Wiuwerd, waarin nog vier eeuwenoude mummies liggen.

Onze Hegedyk-route is door de ‘Haak Om Leeuwarden’ (2010) danig in de war geschopt. Je dient de N383 te doorkruisen om bij het dorp Marssum uit te komen, waar je het Poptaslot kan bezoeken. Een oude stins, een slot van oude Friese adel. Er bevond zich altijd een fietsbrug over de N383 die in 2012 vervangen werd door een betonnen tunnel.

In Marssum kun je de Hegedyk vervolgen over de Alddyk richting Beetgum, tot hij voorbij Berlicum weer Hegedyk heet.

Over de Hearewei vervolg je de weg naar het terpgehucht Firdgum (,waar archeologen van de Rijks Universiteit Groningen een vroeg Middeleeuwse Friese boerderij-replica bouwden. (blz 183) Van daaruit rijd je over de Camstrawei naar Dijkshoek, waar de Middelzee uitmondde op het Wad.

Sla je rechtsaf dan kom je bij Westhoek en kun je bij de Friez-Inn bij tanken. Daar schenken ze nog geen StrijdT maar we werken er aan. Ze begonnen ooit goed met live muziek. Maar of een tent blijft draaien hangt voor 90 procent af van de eigenaar, of die horeca in de vingers heeft of niet.

Denk aan een uithoek als Veenhuizen in Nederland’s Siberië, waar de Brouwerij Maallust altijd vol zit. Een locatie met historie, ziel en goed ondernemerschap.

Over de dijk vind je de magnifieke Westhoek Kwelder(126, 128) met het wijdse uitzicht over Magna Frisia, het getijdengebied waar je Terschelling en Ameland kunt zien liggen. Hier liggen de oude landaanwinningswerken (blz 178) om landbouwgrond op de zee te veroveren, met zoutmoerassen (126, 127) en kreken waar zeekraal in groeit. (blz 169) Dat

Wil je het rondje afmaken tot de Start, dan rijd je via de zeedijk westwaarts terug via het vissersdorpje Koehoal (blz 34) tot je bij het startpunt boven Oosterbierum bent teruggekeerd. Wanneer je daar op de dijk staat, die op de Slachte aansluit heb je altijd een magnifiek uitzicht (blz 131, 162, 196)

De totale route is ruim 100 kilometer, voor een beetje sportieve fietser goed te doen op een dag. Wij pakten altijd gewoon de auto. Zo leuk vinden wij fietsen niet. Dit was route 1 uit Liever dood dan Slaaf in beeld. Meer beeld vind je in de StrijdT-Bijbel zelf die je bestelt via www.lieverdooddanslaaf.com, net als je StrijdT-bier.