Veruit de meest magistrale roman die ik in tijden mocht lezen, dat is LAND van Maggie O’ Farrell, binnenkort bespreek ik ‘m bij de wekelijkse boekencolumn van Weltschmerz. Op 29 september komt ze naar Nederland (Tivoli Utrecht) voor een lezing.

De Ierse auteur blijkt op de zelfde dag geboren, en blijkt dit boek te maken op een gelijke manier als dat ik Liever dood dan Slaaf maakte, de pelgrimstocht door de Friese Natuur op zoek naar het Mysterie.

Die Vrijheid die door eeuwen exploitatie, herschrijving van de historie en landschap verloren ging, maar waarvan je ondanks alles in curven in het landschap sporen hervindt. O’ Farrell doet in Romanvorm recht aan het Mysterie van het land van de Ieren, die hun hele identiteit aan de Britten af moesten staan, verbonden met hun regenachtige land.

Grote Honger
Bij de Ieren ging dat herschrijven van identiteit, land en historie nog eens heftiger: De Britten pleegden in de negentiende eeuw genocide op de Ierse bevolking. Een miljoen Ieren werden door de Britten bewust uitgehongerd. Twee miljoen Ieren vertrokken in de nasleep daardoor naar de Nieuwe Wereld.

Die emigratie naar de Nieuwe Wereld zit ook verpakt in O Farrell haar roman. Er zou een compleet ander Ierland ontstaan, waarin de Ieren werd verboden hun eigen Keltische taal te spreken.

De zelfde geest als achter de Klimaat-ideologie, die van Thomas Malthus had bezit genomen van de Britse elite. Het idee dat het Land en productiviteit in overeenstemming gebracht moet worden met de ‘ecologische draagkracht’…En dat het verhongeren van mensen dus eigenlijk niets meer is, dan het gehoorzamen aan evolutionaire natuurwetten. Het hielp ook niet dat de WASP-elite de katholieke Ieren als primitiever menssoort beschouwde.

Bedenk dat de eerste Neanderthaler-schedel ook zo werd beschreven ‘somehow resembling the skull of an Irisman with a low mental organisation’…

Vlak na die tijd van de Great Famine,  An Gorta Mór, de Grote Honger, 1860 is O Farrell haar roman gesitueerd. Bij een bezoek aan Donegal in 2006 hoorde ondergetekende daar pas voor het eerst over.

In vijf jaar tijd, tussen 1845 en 1851 vond de uitroeiing van de Ierse bevolking plaats. Kartografisch is dat terug te halen, aan de wijze van landgebruik. In die periode kelderde het aantal landjes dat je met één os in een dag kunt ploegen (1 acre) met 75%. Terwijl de grootschaliger boerenlanderijen met 30 acres met 80 procent toenam. In 1800 sprak nog 50% van de Ierse bevolking Iers. Eind negentiende eeuw zou dat zijn teruggebracht tot ongeveer 20 procent.

Verjagen, uitwissen, herschrijven
Wat gebeurde daar met het landgebruik? Dat is waar Land van O Farrell op inspeelt, terwijl ze tegelijk het geheugen van het Land opgraaft, al die generaties tot duizenden jaren daarvoor die op deze Plaatsen hun Geest achterlieten, Mysterie, Connectie, zoals er nog velen na ons het land zullen betreden die ook weer gaan.

Haar boek speelt na een totale transformatie van de agrarische economie, waar het areaal met graan en aardappelen werd vervangen door schapenhouderijen voor export. Wat ik in Donegal zag? De mensen met hun gezinnen werden in die tijd gewoon door de landlord uit hun huis gekieperd en konden met hele gezinnen in de regen op straat terecht komen.

Zodat ze voor schapen plaats konden maken.

Dat is de eviction-periode. Die lege vlakten die je associeert met Ierland en Schotland, maar ook Dartmoor in Engeland, dat zijn vaak hunting estates van landlords na de Eviction en herinrichting voor schapenteelt. Kijk je nog verder terug, dan was het oorspronkelijke landschap dicht loofbos, bij de Schotten ‘Scot’s Pine’.

Vlak daarna begint O Farrell’s roman, met kaartenmaker Tomas. Iedereen die vaak Engeland bezocht en daar ging hiken kent de Ordnance Survey kaarten, die tot in detail het landschap in kaart brengen. Ik gebruikte voor de fotografie van Liever dood dan Slaaf net zo’n resolutie, de Bosatlas van Fryslân, om rondingen terug te vinden die de tijd van straktrekken hebben doorstaan.

De Ordnance Survey startte als project van het Britse leger, om de kaart te herschrijven nadat drie miljoen Ieren verdwenen waren. Alle smallholder-farms en hun gezinnen weg, de resterende ruïnes van bewoning, de herkartering van het gebied moest deze genocide letterlijk wegvegen uit het Land.

Een bosje aan kartering en cultivering ontsnapt
Het boek begint met kaartenmaker Tomás, die de Great Famine overleefde in een tehuis voor wezen waar hij te werk was gesteld. Hij kan aan dat wrede bestaan ontsnappen, door zijn mathematische vermogens. Het leger kan hem gebruiken als karteerjongen, die door het landschap moet banjeren om overal de landmeetinstrumenten mee te slepen, en de lange lijnen waarlangs de landmeter de afstanden inmeet.

Later doet hij zelf dat werk, en gaat zijn zoontje Liam mee.

Tijdens het werk komt hij bij een ongekarteerd stukje bos met oeroude waterbron, ontsnapt aan eeuwen ontginning. Daar trekt het Landschap hem in, en hij komt er als ander persoon uit. Hij begrijpt plots dat werken voor de ‘Redcoats” (Britse soldaten) en karteren betekent, dat ze er zo een nieuwe claim van eigendom en exploitatie op willen leggen.

Nadat ze de eerdere herinneringen er uit wisten.

Na kartering volgt cultivering en exploitatie, iemand zet er zijn stempel op, met negatie van wie ervoor en na hem zal komen. Terwijl die herinnering nog wel in het Geheugen van het Land zit begraven in Ruimtetijd. Dat is het uitgangspunt van dik 360 pagina’s Roman, waar je volledig ingezogen wordt, een boek dat je nonstop wilt verslinden tot het uit is.

De eerste pagina’s beslaan ook een Landkaart van het ‘Peninsula’ met de plaatsen uit het boek van Betekenis. Dat de Friezen net als de Ieren een eigen taal en afkomst hebben zal je ook niet ontgaan. Maar ons is niet de Holocaust overkomen, die de Ieren dankzij de Britten trof. Wij sloegen de Hollanders de zee in, de Slag by Warns in 1345, werden wel overwonnen en geknecht na 1498, verloren ‘Groningen’ aan de Saksen, maar zijn trots gebleven.

Ik kreeg het van door mij hooggeachte Urkers voor mijn bruiloft.

Normaliter lees ik zelden romans, altijd kennisboeken. Maar dit was weer ouderwets meeslepend genieten, de zoektocht naar het Mysterie in het Land, dat je met die Antenne uit je door de Ruimtetijd verplaatste, zoals je ook naar Het Beeld op zoek ging tijdens fotograferen voor Liever dood dan Slaaf, 4D-‘Awareness’…het is het beste dat ik in jaren mocht lezen.

• Mijn eigen (Friese) LAND in proza en beeld kun je bestellen via www.lieverdooddanslaaf.com