Scandinavische meren minder zuur dankzij zure regen-hype…

Het meer van Nokia, zo ziet ongeveer heel Finland er uit

Wie zich ook afvroeg “waar is zure regen gebleven”, komt bij Interessante Tijden TV deze week aan zijn trekken, als opstapje naar een dossier voor De Groene Rekenkamer. We duiken in de oerhistorie van de hype, die begon in een meer bij Gothenburg in Zweden in 1963. Scandinavische meren zijn van nature vrij zuur (pH 4,7-5,4)  door humuszuren die uitspoelen bij verterende vegetatie. (sparrennaalden, boomblaadjes) Maar nu zou de pH tot onder de 4 zijn gedaald.

In een 50 jarig jubileum-artikel in Ambio (2020) van Brodde Almer en William Dickson kun je de historie teruglezen. Het ‘moordwapen’ van ‘verzuring’ voor vis in het water zou opgelost aluminium zijn, dat uit bodems spoelde. In Zweden startte vanaf de jaren ’70 een grootschalig kalkstrooi-programma om de verzuring van meren te bufferen.

Een recente studie in Global Biochemical Cycles aan 78 Scandinavische meren toont een pH-stijging van 0,83 punten van 1990-2020, die ze vooral toeschrijven aan de ontzwaveling van rookgassen in Europa. Tegelijk steeg de biologische productie in Scandinavische bossen dankzij stikstofdepositie en hogere CO2-gehaltes in de atmosfeer. Zwaveldioxide was een duidelijk (oplosbaar) probleem, stikstof niet.

Machtige reus van een installatie, de kolencentrale van RWE

Large Combustion Plant Directive
In Nederland was voor die stap richting ontzwaveling bij energie-opwekking nauwelijks beleid nodig. We kregen Slochteren van onze Lieve Heer kado, de grootste gasbel van Europa in 1958. Dus stapte de regering in 1960 over van kolenstroom, (met zwavel)- toen ongeveer 80 procent van de opgewekte elektriciteit- naar gasopgewekte stroom. Zo werd er in 1975 nog maar 4% van de stroom opgewekt met kolen.

Problem solved.

Nederland zou in reactie op de Oliecrisis van 1973 juist daarna weer meer kolencentrales bouwen, zoals bij Geertruidenberg en op de Maasvlakte.De Fransen zouden na de Oliecrisis van 1973 juist bijna volledig overstappen op Kernenergie.

Dus daar was de elektriciteitsproductie ook niet meer afhankelijk van kolen met hoge zwavelgehaltes. Ook de (West) Duitsers deden mee met die Atomanstieg, ze konden vuile bruinkoolcentrales vervangen door Kerncentrales.

Bij ons alle kolencentrales dicht, in Duitsland de Bruinkoolmijnen open 🙂

Niettemin zou de aandacht voor ‘zure regen’ ook beleidsmatig doorwerken.

In Duitsland werd rookgasontzwaveling (Rauchgasentschwefelung) voor grote kolencentrales verplicht via de 13. BImSchV (Verordnung über Großfeuerungsanlagen) van 22 juni 1983. Hierdoor moesten bestaande en nieuwe grote kolencentrales (vanaf ca. 50–100 MW thermisch) worden uitgerust met ontzwavelingsinstallaties.

De maatregelen werden in de jaren 1980 op grote schaal uitgevoerd in West-Duitsland en in de jaren 1990 in Oost-Duitsland. In Nederland werd dit geregeld met het Besluit emissie-eisen stookinstallaties Wet inzake de luchtverontreiniging van 10 april 1987 (in werking getreden eind april / begin mei 1987).

Voor nieuwe kolengestookte (en oliegestookte) elektriciteitscentrales werd een ontzwavelingspercentage van minimaal 85 % verplicht. Vanaf 1990 gold deze eis ook voor bestaande centrales met een lange restlevensduur. Die wetten lagen in het verlengde van de Europese Large Combustion Plant Directive van 1988. En die liep weer in lijn met het zogenaamde Helsinki Protocol tegen zwavel in rookgassen.

De literatuur voor vandaag

Meetbaar minder emissies van zwavel
Milieubeleid kan dus succesvol zijn wanneer je direct bij de bron iets kosteneffectief kunt aanpakken. Deze Noorse studie uit 2022 in Global Biochemical Cycles laat bij 78 gemonsterde meren in Noorwegen een pH-stijging zien van 0,2 tot bijna 1 pH-punt in de periode 1990-2020. Terwijl de concentratie opgelost Sulfaat (een maat voor hoeveel SO2 uit de lucht met water tot zwavelzuur H2SO4 reageerde) sterk daalde.

Opmerkelijk is ook, dat ze een toename van opgelost Calcium hebben gemeten.

Dat schrijven ze toe aan de sterk gestegen biologische productiviteit van omringende bossen. Het bos groeit sneller dankzij hogere CO2-concentraties en door stikstofdepositie. Daardoor krijg je ook meer humusvorming. En door die humuszuren kunnen mineralen uit gesteente sneller oplossen en uitspoelen.

Het KNMI blijft misleiden over ‘het grote woudsterven’, dat was een ‘hoax’ terwijl ‘zure regen’ een hype was

Zure Regen was dus niet helemaal een ‘hoax.’ Maar het alarmisme over de biologische doorwerking over ‘Het Grote Woudsterven’ was dat dus wel, een zuivere ‘hoax.’ Terwijl het KNMI bij hun voorlichting over ‘zure regen’ dat als achtergrondfoto heeft. Bos ging juist steeds beter groeien, en dat kwam door stikstofdepositie.

Planten en bomen hebben baat bij stikstof omdat ze er eiwitten (aminozuren) van maken. Daarom bemest de boer zijn land ook.

Die alarmerende verhalen hadden wel zijn uitwerking gehad op mij als jongetje. Ik weet nog dat  we op vakantie waren in de bossen in Ommen in de jaren ’80, en dan keek je naar de basis van Grove Dennen. Wanneer die van onderen wat kaal waren dacht je ‘dat komt door zure regen’….En dat was dus totale bullshit.

Maar zulke verhalen hielpen dus wel bij het doordrukken van beleid tegen zwaveluitstoot, net als stervende vissen in meren door ‘verzuring’.

pH steeg vanaf 1990-2020 terwijl SO4 daalde

Visloze meren?
De term ‘zure regen’ als ‘milieuprobleem’ is misleidend, omdat regen van nature zuur is, een pH van 5-6 heeft. En omdat de natuur de grootste bron is van bodemverzuring. Denk aan looizuur dat uitloogt uit de humus van eikenbladeren. En zoals aangegeven, meren in Scandinavië kunnen dankzij de uitspoeling van humuszuren wel een pH van 4,7 hebben.

Waar het steeds om gaat, is of er genoeg buffercapaciteit in de natuur aanwezig is. Dat was ook de reactie van de Zweedse regering op de verzuring van meren: Ze gingen kalk toevoegen in de meest kwetsbare meren met de laagste buffercapaciteit. Zo kon je op een goedkope manier de effecten tegengaan. Zure Meren waren topprioriteit voor de in 1967 opgerichte Environmental Protection Agency.

Finse Datsja

De bron van de ‘hype’ kwam dus uit Scandinavië, waar ze het uitsterven van vissen in meren toeschreven aan ‘zure regen’. Daar gaat dit artikel in Ambio over:

They were concerned about the impaired quality of water for consumption and for fish. Dickson remembers that some lake water samples from “pristine” forest lakes even smelled like a petrol station and had a pH below 4.

In the beginning of 1964, fisheries consultant Ulf Lundin measured a pH as low as 3.7 in the clear-water Lake Tolsjön outside Gothenburg. There were no signs of pollution in the catchment area of the lake. This was the first documented case of acidification affecting fish in Sweden (Fig. 1).

From the southern parts of Norway came reports in 1968 and onwards about how acid rain badly affected rivers with salmon (Salmo salar) and lakes with trout (Salmo trutta) and char (Salvelinus alpinus). Also from the Adirondack Mountains in northeastern USA came reports of severe effects on fish caused by acid rain.

Probleem vlot opgelost

En dat zou nu opgelost zijn:

In 2021, the acid deposition has decreased by more than 90% compared to the beginning of the 1970s and the pH in the precipitation has risen from pH 4.2 and is now approaching pH 5. Even in the acidification-sensitive waters conditions have improved. Many thousands of lakes and watercourses have been limed at a cost of SEK 6000 million (approx. €600 million) since the start in 1970.

Een onheilspellend zinnetje bij het KNMI laat echter zien, dat de milieubureaucratie alles behalve blij was met die eenvoudige oplossing. Ze gingen het probleem verlengen, door ammoniak uit de landbouw in het zure regen narratief te proppen:

De zuurgraad van de regen in Nederland wordt op dit moment vooral nog bepaald door stikstofoxiden en ammoniak en staat daarom in nauwe relatie met de stikstofproblematiek in Nederland

Die relatie zou gelegd worden door onderzoekers uit Wageningen, en daar gaat het vervolgartikel over. Want terwijl het probleem dus al was opgelost, ging het probleem in andere gedaante door met nieuwe modellen.

Cultivering land voor landbouw deed pH meren stijgen

Terwijl er in Scandinavië natuurhistorische studies (sediment in meren, Paleolymnologie) zijn gedaan (John Birks 1993, Nature) die in de IJzertijd een  pH-stijging in meren vond van 5.5 naar 6.5 door nabijgelegen landbouwpraktijken.

Er is dus niet beslist een relatie tussen ‘nabije landbouw’ en ‘verzuring’. En al helemaal niet met ‘zure regen’ omdat ammoniak (NH3) een base is, die regen juist minder zuur maakt. (Door tot ammonium NH4+ te reageren) Het beëindigen van bepaalde landbouwpraktijken (begrazing, afbranden bos voor weides) kan juist leiden tot zuurdere meren, zodat de pH in de 20ste eeuw viel naar 4.5 in een aantal meren.

  • Steun HET Studiecentrum voor Natuurlijke Historie, Interessante Tijden met je bijdrage klein of groot
€

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *